روزنوشت

كتاب غرب زدگي جلال را يك بار در يك اقدام ناموفق ناتمام رها كردم. اما اين دفعه به اتمام رسيد. جلال ، نويسنده اي بي تاب براي نوشتن است و اگر شما هم مثل بنده باشيد و بخواهيد با شتاب بخوانيد ، بدون شك موضوع را از دست مي دهيد. جلال پر شتاب و كشش مي نويسد و هنوز موضوعي به انتها نرسيده ، در ابتداي موضوع ديگر هستيد . خواندن كتاب از جلال آل احمد يعني ارزيابي شتاب زده آن موضوع.

اما اولين مانعي كه شايد همگان را در نخواندنش ترغيب مي كند ، همين نام آن است. دلايل هم واضح است ، جلال مدتي به حزب توده تمايل داشته و هر چه باشد مقداري عقايد چپ گرا دارد ، پس خواندن كتاب غربزدگي وي در هاله اي از ابهام فرو مي رود. دليل دوم و موثر تر اين شعارهايي است كه روز و شب و نصف شب از تلويزيون و راديو مي بينيم و مي شنويم و در حال گذر روي تابلو هاي تبليغات و اينا مي بينم هم هست . همه ما بدون شك آمريكاي جهان خوار را شنيديم و همه هم كلي مجله و روزنامه مقاله و سرمقاله غرب زدگي و استعمار و امپرياليستي و اين ها ديده ايم كه ديگر حاضر نيستيم در مورد غرب و مذمت آن بخوانيم.

دلايل خواندن هم همين كه جلال مي نويسد است و دليل ديگر هم اين كه كتابي است ، كه در عصر محمد رضا شاه ، اجازه چاپ به آن ندادند .

كتاب دقيقا در نقطه مقابل تمام مقالاتي است كه همه ما در مذمت غرب خوانده ايم مي باشد. براي وي غرب فقط يك سري كشور ، در ناحيه غرب ايران نيستند ، بلكه هر كشوري كه صنعتي يا صنايعي دارد و ما ، يعني همين ماي ايراني كوركورانه در پي در حال دويدن هستيم ، مي خواهد روسيه باشد يا آمريكا ، كانادا، موزامبيك! و البته نكته مهم اين جا مشخص مي شود كه، انگشت اتهام جلال نه به سوي آمريكا و انگليس است و نه به سوي كمونيست هاي شرق و شمال ايران ، بلكه تمام توجه و اشاره وي به ما ست. به ما كه ناخواسته و خواسته در پي غرب هستيم ، نه غرب كه تقليد غرب! و به قولي گير جلال آدم هايي است كه غربزده اند. تعريف جلال از غرب زده اين است:

-          آدم غرب زده معمولا تخصص ندارد . همه كاره و هيچ كاره است. اما چون به هر صورت درس خوانده و كتابي ديده و شايد مكتبي ، بلد است كه در هر جمعي حرف هاي دهن پركن بزند و خودش را جا كند. شايد هم روزگاري تخصصي داشته است ، اما بعد كه ديده است در اين ولايت تنها با يك تخصص نمي توان خر كريم را نعل كرد ، ناچار به كارهاي ديگر هم دست زده است . عين پيرزن هاي خانواده كه بر اثر گذشت عمر و تجربه ساليان از هر چيز ي مختصر مي دانند ، و البته خاله زنكي  اش را، آدم غرب زده هم از هر چيزي مختصر اطلاعي دارد منتها غرب زده اش را!

و نكته بسيار مثبت كتاب آن است كه خالي از شعار است . يعني در زمين واقعي رندگي مي كند ، در آرمان غرق نيست . حس دعوا ندارد. قسمت تحسين بر انگيز آن هم شجاعت جلال است كه در سال 41 عليه قدرت اول كشور بي توجه مي نويسد.  مثلا:

-          اما از نظر سياسي ما زير لواي حكومت خودكامه و در عين حال بي بند وبار به سر مي بريم....خودكامه از اين نظر كه هيچ مفري در مقابلش نيست و هيچ اميدي و هيچ آزادي و حقي.

.........

-          نكته ي ديگري كه در قلمرو امور سياسي به چشم مي خورد ، تظاهري است كه به دموكراسي غربي مي كنيم ، يعني دموكراسي نمايي مي كنيم.

(اين واقعيت است كه ما يك توسعه نامقارن و دهن پركن مي خواهيم! پيتزاي قورمه سبزي )

.........

-           فقط وقتي مي توان در اين مملكت دم از دموكراسي زد؛يعني تنها وقتي راي و اراده مردم ظاهر مي تواند بشود كه:

الف) از قدرت هاي بزرگ محلي و مالكان اراضي و بقاياي خان خاني سلب اختيار و نفوذ شده باشدكه مزاحم اعمال راي آزاد مردمند.

ب) وسايل انتشاراتي و تبليغاتي نه در انحصار حكومت هاي وقت، بلكه نيز در اختيار مخالفان حكومت وقت گذاشته شده باشد..

ج)احزاب به صورت واقعي و نه در لباس دسته بندي هاي حقير سياسي قدرت عمل پيدا كرده باشد و قلمرو وسيع يافته باشند.

د)از دخالت قواي تاميني و (سازمان امنيت)در كارهاي كشوري به شدت جلوگيري شده باشد.

(چقدر اين حرف ها تازگي دارد، انگار همين الان زده شده است)

.........

در مورد خيلي از موارد كه آن موقع جاي سوال داشت والان با راه حل جلال هم بي حل مانده مي نگارد مثلا:

-          روحانيت به حق و به جا مي توانست و مي بايست به سلاح دشمن مسلط شود و از ايستگاه هاي فرستنده راديو تله ويزيوني مخصوص به خود –از قم يا مشهد-هم چنان كه در واتيكان مي كنند، به مبارزه با غرب زدگي ايستگاه هاي دولتي و نيمه دولتي بپردازد.

( الان كه بيش از 40 سال از زمان نگارش كتاب جلال مي گذرد ، مي بينيم كه روحانيون از تحريم وسايل ارتباطي به در آمدند ، اما آن جدال با پيروزيروحانيون همراه نشده است و جنگ ادامه دارد .)

..........

آمار هاي جالب جلال هم جاي فكر دارد:

-          آمار دقيق نشان مي دهد كه ايران از لحاظ موسسات آرايشگري و سلماني شانزدهمين كشور دنيا است ...در تهران 47000سلماني  وجود دارد ... با مقايسه با لندن كه 4200 سلماني و 3900 سلماني مسكو، نشان مي دهد كه در چند سال اخير مردم تهران به حفظ ظاهر خود اهميت مي دهند.(21 خرداد 42، مجله فردوسي هفتگي)

(امروز روز كه فكر مي كنم در مقام هاي بالاتري به سر مي بريم ، از لحاظ استفاده وسايل آرايشي بهداشتي جزو سر آمدان هستيم! گزارشي كه پايگاه خبري فرارو در سال 87 مي دهد جالب است:

امروز رواج مصرف لوازم آرایشی چنان رونق پیدا كرده است كه در هر ثانیه در جهان ۲۲ روژلب به فروش می‌رسد. نكته اینكه بخش عمده این فروش در عربستان و ایران صورت می‌گیرد.

در ایران سالانه حدود یك میلیارد دلار لوازم آرایشی و بهداشتی مصرف می‌شود.

...

روزانه در تهران بین ۳ تا ۴ هزار نفر برای تزریق بوتاكس و رفع چین و چروك‌های پوستی به كلینیك‌های زیبایی مراجعه می‌كنند تا آنجا كه گفته می‌شود در هر سال بالغ بر ۱۸۲ میلیارد تومان برای رفع چین و چروك هزینه می‌شود. متخصصان زیبایی بر این عقیده‌اند كه طی دو سال اخیر بین ۳۰ تا ۵۰ درصد بر تعداد مصرف‌كنندگان آمپول‌های ضدچروك اضافه شده و این رشد به ۶۵ درصد هم خواهد رسید.

....

یعنی اگر رقم ۱۸۲ میلیارد تومانی كه در هر سال در كشور صرف برطرف شدن چین و چروك خانم‌ها و آقایانی بدانیم كه با پیری مقابله می‌كنند، باید گفت كه به‌طور تقریبی در هر سال در كشور هزینه‌ای معادل قیمت فروش ۲ میلیون بشكه نفت به از بین بردن چین و چروك صورت‌هایی اختصاص می‌یابد كه به هر حال روزی پیر خواهند شد.)

)

-           طبق سرشماري نوامبر 1962، ايلات ايران 15 درصد جمعيت ايران را تشكيل مي دادند. الباقي 25 درص شهرنشين و 60 درضد ده نشين بودند.

(الان كه ميزان جمعيت شهرنشين ما نيز بيش از ده نشين است و بيش از 50 درصد شهر نشين شده اند و اين يعني توليد كمتر محصولات كشاورزي)

-          مردم تهران هر ماه 23 ميليون تومان پول سينما مي دهند ، صاحب سينما از هر فيلم هفت برابر قيمت اصبي آن سود مي برد.

(و الان را بنگريد كه سينما هاي شهرستان هاي زيادي در حال تعطيلي و خيلي ها تعطيل است و برنامه هفت تلويزيون يك گزارش در اين مورد نشان داد كه شهرستان فسا چند سالي است كه بسته شده است ، و در گزارش از اهالي آن جا نيز يك نفر جواب جالبي داد ، مثل تمام مصاحبه هاي تلويزيوني نظرشان را پرسيدند كه چنين فرمودند : تفريح ما سينما بود ، بعد مي گن چرا جوونا ميرن معتاد ميشند!)

.............

كتاب پر از طلاعات جالب است و جمله هاي جالب ، از تمام ديده هاي خويش و ديگران در نوشتن استفاده كرده است:

-       خاطره جالب ،برادر زنم ، منوچهر دانشور در نوروز 1340 شاهد نماز باراني بوده  است در آغاجاري يكي از مراكز استخراج نفت !هر يك از زن ها بزغاله يا بره اي را سر دست گرفته ، رو به آسمان مي گفته اند:«خدايا اگر ما گناه كاريم اين زبان بسته ها چه گناهي دارند؟»

-      ....در پانزده شعبان چنان جشني مي گيريم كه نوروز از حسد دق كند و .....اهالي غيور مملكت دولت را عمله ظلم مي داند و غاصب حق امام زمان...

-      در قلمرو فرهنگ مشهور است و هم هم مي دانند كه مدرسه هاي ما كارمند مي سازند يا ديپلمه بي كاره تحويل مي دهند.

-       ....ما كه در هنر هاي محلي ، در قالي بافي و كاشي كاري و خاتم سازي و مينياتور ، چنان ريزبين بوده ايم وهستيم ، تعجب است كه چرا در كار ماشين چنين گشاد بازيم!

به نظرم اين كتاب ، مثل تمام كتاب هايي كه  براي خودمان دسته گل نمي فرستند، هست ، مثل "ما چگونه ما شديم" ، صادق زيباكلام كه انگار مشكلاتي را كه در غربزدگي است را ديده و مي گويد كه چرا ما چنين با ماشين و دنيا بيگانه ايم ، چرا ما در 200 يا 300 سال گذشته چنين بي توجه به دنيا و ما فيها زندگي كرده ايم!

و اما از لحاظ اخلاقي آن نيز كتاب جامعه شناسي خودماني را به ياد مي آورد. آدم غرب زده جلال شايد همان اخلاقياتي را دارد كه جامعه شناسي خودماني گلچين كرده است.

و كتاب ديگري كه شايد در اين دسته بندي بگنجد نشت نشا باشد ، خيلي ها بر اين باورند كه نثر اميرخاني شبيه نثر جلال است، اما به نظرم گستاخي نثر جلال ، يعني تيزي و برندگي و جرات نوشته اش بسيار قوي تر و تحسين بر انگيز تر  است ، كتاب غربزدگي كتابي بي باكانه است كه در نقدش هيچ كس را استثنا نمي كند ، از يونسكو و سازمان ملل گرفته تا آمريكا و شوروي و شاه كشور و وزارت خانه ها و سازمان امنيت نيز در اين كتاب نصيب مي برند و به نوعي جانب نقد را گرفته است ، نه جانب طرفي را. اما كتاب نشت نشا  كتاب محتاطانه است و در بيان مشكلي نوشته شده است ، اما نقاد بي توجه است به،اتفاقات موثري كه رخ مي دهد و عناصري كه قدرت دارند، نوشته است . به نظر من دليل اين كه از اين كتاب به نسبت استقبال شده است ، مطرح كردن ضعف است ، اما علت ضعف را باز نكرده است و از طرفي در جاهايي كه با علت آسيب مي رسد اميرخاني مي ايستد و آرام مي شود و با مسائلي در دسترس و غير خطر خيز ، به جواب نزديك مي شود ، اما جلال اتفاقا اين جاست كه احتياط را به كناري مي گذارد و با قدرت مي تازد و اگر هم اشتباه كند مصلحت را فداي تفكرش نمي كند و نمي خواهد بر سر خر مراد سوار شود كه كتابي بنويسد كه هم شاه بخواند و هم مردم و هم دانشجو و هم منتقد و همه هم با كف مرتب وي را بدرقه كنند، بلكه مي نويسد كه دغدغه را بگويد . با خواندنش همه كف زنان نايستند بلكه كمكي فكر كنند و عده اي بفهمند كه غفلت كرده اند.

نمي دانم كه چه شده است ، جديدا موجي از نوشته هايي كه به ضعف ما باز مي گردد  ، خواندني شده اند و استقبال زيادي از آن  ها مي شود ، ديگر با ديد ايران بزرگ و مردم موفق و غيور و اين صفات كه هرروز در تلويزيون و راديو مي شنويم، انگار مشكلاتمان حل نشده است . شايد بايد به خودمان به نوع ديگري نگاه كنيم ، يعني بنگيريم كه اين ضعف ما ، به ما بر مي گردد ، به عدم توانايي هاي خودمان تا امپرياليست جهاني !

به نظرم هر چقدر به اين ديد نزديك شويم كه ما كشوري هستيم كه نياز داريم حركت كنيم و در جا نزنيم ، و اين ديدگاه كه اين عدم حركت در ماست نه در هوا و زمين كج ، ما را به سمت حركت رهسپار مي كند. و پذيرش ضعف و ندانستن قدم اول حركت است و تا وقتي به اين امر واقف نشويم كه ما ضعف داريم حركتي نمي بينيم.

هركسي كه كتابي با اين موضوع و با اين مبحث سراغ دارد خوشحال مي شوم كه معرفي كند.

 مشخصات كتاب: غرب زدگي/جلال آل احمد/انتشارات فردوس /چاپ دهم 1386